40 jaar Tsjernobyl – wat beter moest: noodplanning en vroege kennisgeving

Het ongeval had een enorme impact op het internationaal beleid rond nucleaire veiligheid. Het heeft ertoe geleid dat de IAEA twee bindende conventies heeft opgesteld: 

• de Conventie inzake Vroege Kennisgeving van een Nucleair Ongeval en 
• de Conventie inzake Bijstand bij een Nucleair Ongeval of Radiologische Noodsituatie

Deze conventies verplichten alle deelnemende landen, waaronder België en onze buurlanden, om de IAEA onmiddellijk te informeren bij een nucleair incident dat grensoverschrijdende gevolgen kan hebben. De IAEA verspreidt deze informatie vervolgens naar andere betrokken landen.

De Bijstandsconventie bevat bovendien afspraken om internationale hulpaanvragen snel en administratief eenvoudig te laten verlopen. Binnen de Europese Unie bestaan bijkomende regelingen voor informatie‑uitwisseling en tegenmaatregelen bij ongevallen met grensoverschrijdende effecten. HERCA, de koepelorganisatie die de Europese nucleaire en stralingsautoriteiten (waaronder het FANC) verenigt, heeft gewerkt aan de harmonisatie en inventarisatie van die afspraken binnen de EU.

Tijdens de Tsjernobylramp ontbraken duidelijke Europese normen voor toegestane besmettingsniveaus in landbouwproducten. Dat leidde tot uiteenlopende aanpakken tussen landen en zelfs tussen Belgische regio’s. Om dit in de toekomst te vermijden, heeft de EU maximale toegestane waarden vastgelegd voor voedsel en veevoeder na een nucleair incident. Deze limieten verschillen naargelang het producttype, de bestemming en de betrokken radionuclide.

In de jaren na de ramp werd duidelijk dat er in België nood was aan een federaal orgaan, een toezichthouder voor de nucleaire sector. In 1994 werd daarom bij wet het Federaal Agentschap voor Nucleaire Controle (FANC) opgericht. FANC controleert alle nucleaire installaties en het veilig gebruik van ioniserende straling in België (zowel medisch, industrieel als voor energieproductie). 

Het FANC is onder meer verantwoordelijk voor het vaststellen van interventierichtwaarden voor radiologische noodsituaties. Deze richtwaarden bepalen vanaf welke stralingsniveaus beschermende maatregelen noodzakelijk zijn om de bevolking en het milieu te beschermen. Daarnaast staat het FANC in voor het afbakenen van exclusiezones bij een kernongeval. Dit zijn gebieden waar de toegang wordt beperkt of verboden om blootstelling aan ioniserende straling te voorkomen en de veiligheid van de bevolking te waarborgen. Het speelt dus een belangrijke rol binnen de noodplanning.

De radioactieve wolk bereikte België op 2 mei 1986. Tegen die tijd was ze al sterk verdund, maar plaatselijk sloegen — beperkt door de geringe neerslag die dag — toch radionucliden neer, vooral jodium‑131 en cesium‑134 en ‑137. 

Als referentiecentrum startte SCK CEN onmiddellijk met metingen van radioactiviteit in de lucht, het water en de bodem, via gerichte staalnames en analyses. Op dat moment bestond er echter nog slechts een beperkt beleidskader voor de beoordeling van de impact van radioactiviteit op de bevolking. Die bevoegdheid lag toen bij het ministerie van Volksgezondheid.

Beschermende maatregelen voor de bevolking

Na de kernramp en op basis van de metingen die we hadden uitgevoerd, werden in België verschillende maatregelen genomen. Die waren vooral gericht op het beperken van de opname van radioactieve deeltjes via de voeding:

• advies aan consumenten om groenten grondig te wassen;
• advies aan landbouwers om vee tijdelijk op stal te houden, om besmetting van melk te vermijden.

Daarnaast werden levensmiddelen systematisch gecontroleerd. Daarbij lag de focus vooral op bladgroenten zoals sla en spinazie, maar ook op melk, vlees en gras.

Aanleiding voor een volwaardig nucleair noodplan

De ramp was de directe aanleiding voor de uitwerking van een volwaardig Belgisch nucleair noodplan. We verwezen eerder al naar de oprichting van het FANC. Ook de verdere uitbouw van het nationale meetnet TELERAD en van mobiele meetteams, die overal in het land metingen en staalnames kunnen uitvoeren, vormen een essentieel onderdeel van dat noodplan. Bij SCK CEN dragen we hieraan bij met zowel expertise als operationele ondersteuning. Lees alles over de Belgische noodplanning en de rol van die SCK CEN hierin speelt. 

Hoe België zich vandaag voorbereidt op nucleaire incidenten

De paraatheid voor noodsituaties wordt meerdere keren per jaar getest via nucleaire noodoefeningen. SCK CEN is daarbij een belangrijke partner van de overheid in het onderhouden en verder verbeteren van het nucleair noodplan. Dat omvat onderzoek en ondersteuning rond de verspreiding van radioactiviteit in de atmosfeer, het ontwikkelen van doeltreffende meetstrategieën en het voorbereiden en integreren van noodprocedures.

Zo stelde SCK CEN recent, in samenwerking met het KMI, het JRODOS‑model ter beschikking. Met dit model kan de verspreiding van radioactiviteit in België in kaart worden gebracht, kan de impact op bevolking en leefmilieu worden ingeschat en kan het effect van mogelijke tegenmaatregelen worden geëvalueerd. Op die manier draagt SCK CEN rechtstreeks bij aan een snellere, beter onderbouwde en gecoördineerde besluitvorming bij nucleaire of radiologische noodsituaties.