SCK CEN leidt preklinisch onderzoek naar eierstokkanker

10 oktober '24

Nieuw Europees project streeft naar efficiëntere behandeling voor een van de meest dodelijke vormen van kanker bij vrouwen

Eierstokkanker wordt bij 3 op 4 vrouwen pas ontdekt, wanneer er al uitzaaiingen zijn. Behandeling is in een vergevorderd stadium moeilijk. Wetenschap zoekt naar nieuwe behandelingsopties. Een potentiële optie is Radioligand Therapy. Het nucleaire onderzoekscentrum SCK CEN neemt het voortouw in preklinisch onderzoek naar die innovatieve therapie, waarbij een speciaal ontworpen molecule een radio-isotoop rechtstreeks naar een tumor én uitzaaiingen brengt. De radio-isotoop bestrijdt de kankercellen door ze bestralen. “Lutetium-177 boekt al mooie resultaten bij uitgezaaide prostaatkanker en neuro-endocriene tumoren. Nu bestuderen we of terbium-161 een vergelijkbaar effect kan hebben bij eierstokkanker”, aldus Koen Hasaers, directeur Nuclear Medical Applications bij het nucleaire onderzoekscentrum SCK CEN. Dit onderzoek kadert in een gloednieuw, Europees project: Thera4Care.

In 2022 kregen 70.000 vrouwen in Europa de diagnose van eierstokkanker. Eierstokkanker wordt de 'stille doder' genoemd. Hij wordt vaak pas ontdekt, wanneer de tumor al in het derde of vierde stadium zit. Bij meer dan 70% van de vrouwen is er al sprake van uitzaaiingen in de rest van het lichaam. Vijf jaar na diagnose is nog slechts 38% van hen in leven. Huidige behandelingen schieten tekort om eierstokkanker doeltreffend te behandelen: daar willen onderzoekers verandering in brengen. De wetenschap kijkt daarvoor ook in de richting van Radioligand Therapy. Die opkomende, innovatieve kankerbehandeling gebruikt radiofarmaca om kankercellen van de tumor én tegelijk de uitzaaiingen heel lokaal te bestrijden.

Vandaag boeken radiofarmaca – met lutetium-177 – al positieve resultaten om (uitgezaaide) prostaatkanker en neuro-endocriene tumoren te behandelen. “Ervaring leert ons dat radiofarmaca de kans op therapierespons aanzienlijk verhogen, ook wanneer de ziekte al is uitgezaaid. Dat biedt nieuwe perspectieven voor moeilijk te behandelen kankers, waaronder eierstokkanker”, vertelt Koen Hasaers, directeur Nuclear Medical Applications bij het nucleaire onderzoekscentrum SCK CEN. Het blijft niet bij vooruitzichten. In het kader van een gloednieuw Europees project, Thera4Care, zal SCK CEN het potentieel van radiofarmaca voor eierstokkanker onder de microscopische loep nemen. “We zullen het preklinische onderzoek leiden en willen alle broodnodige resultaten op tafel leggen, opdat klinische studies fase 1 kunnen opstarten”, aldus Koen Hasaers. Dat preklinische onderzoek verloopt in samenwerking met Paul Scherrer Instituut (PSI), Policlinico Universitario Gemelli, Universitätsmedizin Klinikum Essen en het Belgische Jules Bordet Instituut.

Preklinisch onderzoek

Wat zullen het nucleaire onderzoekscentrum SCK CEN en zijn partners juist bestuderen? “Daarvoor moeten we even inzoomen op de menselijke biologie”, steekt Irina Primac, radiobiologe bij SCK CEN, van wal. “Tumoren zijn complexe weefsels. We spreken bij kanker meestal over kwaadaardige cellen, maar ze bestaan evengoed uit vaatcellen, immuuncellen en fibroblasten. Die fibroblasten beïnvloeden tal van processen. Denk bijvoorbeeld aan tumorgroei, therapierespons en uitzaaiingen. Ze kunnen zich echter niet vermommen of in het lichaam verbergen. Die fibroblasten onderscheiden zich duidelijk van fibroblasten in gezond weefsel, doordat ze specifieke eiwitten tot expressie brengen.”

Een van die eiwitten is fibroblast-activation protein – kortweg: FAP. Het transmembraan telt 760 aminozuren, waarvan het grootste gedeelte zich aan de buitenkant van de cel bevindt. Die aminozuren zijn ideale aangrijpingspunten voor moleculen om zich vast te hechten. “FAPI – oftewel FAP-inhibitor – is een geschikte molecule om die cellen te viseren. Door een therapeutisch radio-isotoop aan die molecule te binden, kunnen we de kankercel bestralen en zo het DNA ervan verstoren. De kankercellen sterven af, waardoor de tumor uiteindelijk krimpt of verdwijnt”, gaat Irina Primac verder. “In ons preklinisch onderzoek evalueren we de werkzaamheid van de radiofarmaca. Stapelt de radio-isotoop zich enkel in de kankeromgeving op? Hoe reageert de tumor na bestraling? Bij welke dosis is het therapeutische effect optimaal?”

Hoger therapeutisch effect met terbium-161

Het consortium zal FAPI echter niet koppelen aan lutetium-177, maar aan zijn vaak vernoemde opvolger: terbium-161. Verwacht wordt dat doelgerichte kankertherapieën met terbium-161 een hoger therapeutisch effect hebben. Dat komt door zijn bijzondere eigenschappen. Terbium-161 heeft de eigenschap dat als de radio-isotoop vervalt, ze per bètadeeltje meteen gemiddeld conversie- en twee laag-energetische Auger-elektronen uitzendt. Eenmaal uitgestoten, reizen die elektronen net als alfadeeltjes niet ver. Dat betekent dat er zich – héél lokaal bij de kankercel – per injectie een hogere dosis kan opstapelen. In theorie: een hogere lokale dosis, een hoger therapeutisch effect, waarbij gezond weefsel wordt ontzien. Preklinisch onderzoek moet het bewijs daarvoor op tafel leggen.

Europees project ‘Thera4Care’

Dit preklinische onderzoek wordt uitgevoerd in het kader van het Thera4Care-project. Daarin bundelen maar liefst 29 Europese industriëlen, onderzoekscentra en ziekenhuizen de krachten om nieuwe, innovatieve radiofarmaca beschikbaar te maken en in patiëntenzorg in te zetten. Daarbij richt het consortium zich op kankertypes, waarvan de medische behoeften onvervuld blijven. Bovendien focust het project zich op meerdere relevante radio-isotopen, waaronder terbium-161, koper-61/64, en astatine-211. Het nucleaire onderzoekscentrum SCK CEN coördineert het preklinische onderzoek en zal zelf preklinisch onderzoek uitvoeren naar het gebruik van terbium-161 in de behandeling van eierstokkanker, maar het totaalproject staat onder leiding van GE HealthCare, Policlinico Universitario Gemellien Universitätsmedizin Klinikum Essen. Thera4Care heeft een budget van 25,3 miljoen euro, waarvan de helft door de Europese Commissie gefinancierd wordt.

SCK CEN - Nuclear medicine - Radioligand therapy (2024)

SCK CEN verwezenlijkt zijn ambitie

Door het preklinische onderzoek te leiden, verwezenlijkt SCK CEN – stap voor stap – de vooropgestelde doelstellingen van zijn strategisch plan ‘Exploring 2040’. Met die vernieuwde strategie sprak SCK CEN de ambitie uit om zijn rol in kankerbestrijding te vergroten. Zijn BR2-onderzoeksreactor is wereldwijd al jaar en dag een onmisbare productiedraaischijf voor medische radio-isotopen. Die rol blijft vervuld, maar SCK CEN streeft ernaar om te evolueren naar een belangrijke speler in de productie van nieuwe radiofarmaca én preklinisch onderzoek.